VALKRUID EN HEELBEEN
Arnica montana en Symphytum officinale worden, zoals de volksnamen doen vermoeden, toegepast bij pijnlijke gewrichten en spieren. Dit artikel gaat over de uitwendige toepassing van deze kruiden bij gewrichtspijn door osteoartritis en overbelasting.
Van oudsher ziet men de ophoping van afvalstoffen als oorzaak van gewrichtsklachten. Een traditionele manier om deze stoffen af te voeren, is het verwarmen van het gewricht met pleisters of kompressen. Deze worden met een kruidenpasta van bijvoorbeeld pepers (Capsicum spp.) op de huid boven het gewricht aangebracht. Ook kan het pijnlijke gewricht worden verpakt in bladeren van kool of smeerwortel [2].
Tegenwoordig worden kruiden meestal uitwendig toegediend in de vorm van zalf, crème of gel.
VALKRUID
Arnicabloemen worden uitwendig toegepast. Inwendig gebruik is alleen gebruikelijk in homeopathische preparaten [1,3]. Arnica kan allergische huidreacties veroorzaken en is ongeschikt voor gebruik op beschadigde huid [3]. De ESCOP-monografie (2019) beschrijft preparaten gebaseerd op 5-50% v/v tinctuur of 5-25% v/v vloeibaar extract, of een afkooksel van 2 g gedroogde bloemen in 100 ml water [4].
In twee gerandomiseerde, dubbelblinde onderzoeken onder mensen met osteoartritis (OA) in de hand werd het effect van arnicagel vergeleken met dat van ibuprofengel. Beide gels bleken even effectief te zijn. Pijn en stijfheid namen af en de bruikbaarheid van de hand verbeterde [4].
HEELBEEN OF GEWONE SMEERWORTEL
Blad en wortel van gewone smeerwortel (Symphytum officinale), ook bekend als heelbeen, worden uitwendig toegepast [1]. Inname wordt afgeraden. De wortel bevat bepaalde pyrrolizidine-alkaloïden (PA’s)* die schadelijk zijn voor de lever [1,5]. Het blad bevat zes tot veertien keer minder van deze PA’s [1,6].
De monografie (2012) beschrijft alleen wortelpreparaten, met maximaal 35% wortelextract (1:2, ethanol 60% v/v). In een aantal dubbelblinde, gerandomiseerde onderzoeken werd het effect van smeerwortelzalf vergeleken met placebozalf. De smeerwortelzalf bleek pijn en zwelling te verminderen en beweeglijkheid te verbeteren bij verstuikte enkels, OA in de knieën, acute rugpijn, tennisellebogen en peesschede-ontstekingen. In een ander klinisch onderzoek werd smeerwortelzalf vergeleken met diclofenaczalf. Beide zalven bleken even effectief te zijn tegen pijn en zwelling van verstuikte enkels [5].
In een onderzoek (2023) naar het gehalte aan PA’s in smeerwortel vond men grote verschillen tussen wortel en blad. De groeiregio en teeltmethode hadden invloed op de hoeveelheden in de worteldelen, maar niet op die in het blad. In het blad was het PA-gehalte steeds lager en de samenstelling van de PA’s stabieler. Volgens de auteurs kan een veilige dosering in wortelpreparaten mogelijk niet altijd worden gewaarborgd. Wellicht zijn bladpreparaten een veiliger alternatief; verder onderzoek hiernaar is nodig. Er is overigens nog veel niet bekend over PA’s. De opname via de huid lijkt laag te zijn, maar is alleen onderzocht voor één van de PA’s. Verder zijn alleen geïsoleerde PA’s onderzocht op levertoxiciteit, niet het hele preparaat [6].
BLIJVEN LEREN
We zijn nog niet uitgeleerd over traditioneel in de huisapotheek toegepaste planten. Zo is bijvoorbeeld de werking van smeerwortelblad tot nu toe onderbelicht in klinisch onderzoek. Het blad is mogelijk een interessant alternatief voor de wortel.
Daarnaast is het (ook) bij kruidenmiddelen altijd belangrijk te letten op de veiligheid in combinatie met andere (kruiden) middelen, op aanwezigheid van bepaalde PA’s, op de herkomst van de plantmaterialen en op vervuiling met pesticiden en andere stoffen uit de omgeving.
* PA’s zijn stoffen waarmee planten zichzelf beschermen tegen natuurlijke vijanden. Niet alle PA’s zijn giftig voor de mens.
AUTEURSGEGEVENS | H.R. (Hester) van Yperen (drs. geneeskunde) is toxicoloog en ecologisch boerin.
REFERENTIES | [1] Simons, Howes en Irving. Botanisch Handboek Medicinale Planten. Kew Royal Botanic Gardens, KNNV Uitgeverij, 2018. [2] Bone en Mills. Principles and Practice of Phytotherapy. Churchill Livingstone Elsevier. Second edition 2013. [3] Monografie Arnica flowers 2013 (in: Bone en Mills). [4] ESCOP-monografie Arnicae flos, 2019 (website ESCOP, geraadpleegd 26 augustus 2025). [5] ESCOP monografie Symphyti radix, 2012 (website ESCOP, geraadpleegd 26 augustus 2025). [6] Kimel K. et al. LC-MS/MS Evaluation of Pyrrolizidine Alkaloids Profile in Relation to Safety of Comfrey Roots and Leaves from Polish Sources. Molecules 2023 Aug 21;28(16):6171. doi: 10.3390/molecules28166171.
