DE VROUWELIJKE CYCLUS EN VRUCHTBAARHEID

CYCLUSVERSTORINGEN EN VRUCHTBAARHEID

Subfertiliteit door cyclusverstoringen kan ontstaan door verschillende factoren, waarvan ovulaire, metabole en bekkenfactoren de belangrijkste zijn. Bij polycysteus ovariumsyndroom (PCOS) en primaire ovariële insufficiëntie (POI) kan er bijvoorbeeld sprake zijn van het uitblijven van een eisprong wat de vruchtbaarheid vanzelfsprekend negatief beïnvloedt. Ook fysieke problemen in het bekkengebied kunnen de vruchtbaarheid beïnvloeden. Dat gebeurt bijvoorbeeld bij endometriose, waarbij baarmoederslijmvlies buiten de baarmoeder groeit onder invloed van oestrogenen, verklevingen of schade aan de eileiders en vormafwijkingen aan de baarmoeder. Metabole verstoringen die invloed hebben op de cyclus en de vruchtbaarheid zijn insulineresistentie, obesitas, extreem ondergewicht en schildklierproblematiek [1,2].

DARMGEZONDHEID EN VRUCHTBAARHEID

De laatste jaren is er steeds meer aandacht voor een andere factor die invloed heeft op de hormonale regulatie, namelijk het (darm)microbioom. Het darmmicrobioom beïnvloedt de niveaus van vrouwelijke geslachtshormonen via het oestroboloom: de darmbacteriën die betrokken zijn bij de stofwisseling van oestrogeen(metabolieten). Een dysbiose in het oestroboloom kan tot te veel of te weinig actief oestrogeen leiden, en daarmee het risico op bijvoorbeeld PCOS en endometriose verhogen (relatieve oestrogeendominantie) of leiden tot een onregelmatige cyclus (relatief te weinig actief oestrogeen) [3]. Daarnaast is het darmmicrobioom nauw verbonden met het immuunsysteem. Een verstoord microbioom wordt vaak aangetroffen bij vruchtbaarheidsproblemen zoals endometriose, PCOS, insulineresistentie en obesitas – aandoeningen die gepaard gaan met ontstekingen en een verstoorde immuunrespons. Tot slot beïnvloedt het darmmicrobioom de vaginale en baarmoedermicrobiota, wat de innesteling van een embryo kan bemoeilijken [4].

De invloed van het microbioom is zo groot dat inmiddels is aangetoond dat vrouwen met een gezond microbioom tijdens een in vitro-fertilisatiebehandeling een hogere kans hebben op een succesvolle innesteling en minder complicaties [5,6].

KRUIDEN BIJ CYCLUSPROBLEMEN

Verschillende kruiden kunnen worden ingezet ter ondersteuning van de cyclus en vruchtbaarheid. Denk hierbij aan hormonale regulatoren (zie verderop), adaptogenen, digestiva en hepatica [1]. Digestiva en hepatica, met name de bittere kruiden met een cholagoge werking, ondersteunen de hormoonstofwisseling door de omzetting van hormonen en uitscheiding van hormonale metabolieten te bevorderen. Adaptogenen zijn een goede keus als (chronische) stress een rol speelt. Kruiden die van oudsher worden ingezet bij cyclusstoornissen – en die momenteel nog steeds zijn toegestaan in voedingssupplementen – zijn monnikspeper (Vitex agnus castus), paardenbloem (Taraxacum officinale), ashwaganda (Withania somnifera), Chinese pioen (Paeonia lactiflora), venkel (Foeniculum vulgare), fenegriek (Trigonella foenum-graecum), echte kamille (Matricaria chamomilla), gember (Zingiber officinale), geelwortel (Curcuma longa), shatavari (Asparagus racemosus), Gelderse roos (Viburnum oplulus), zwarte haagdoorn (V. prunifolium) en kaneelboom (Cinnamomum zeylanicum) [1,2].

Afhankelijk van de hormonale disbalans kan gekozen worden voor een kruid dat specifiek deze disbalans aanpakt. Monnikspeper stimuleert de afgifte van LH, verhoogt oestrogeen en progesteron en kan de luteale fase verlengen [7,8]. Het is daarom geschikt bij een onregelmatige cyclus. Bij een onregelmatige cyclus door oestrogeenproblematiek kan er tevens gedacht worden aan Chinese engelwortel (Angelica sinensis, Dang Gui) en shatavari. Fenegriek moduleert de oestrogeen- en testosteronbalans en kan daarom zinvol zijn bij PCOS in combinatie met insulineresistentie. Andere planten(stoffen) die invloed hebben op de glucosestofwisseling en insulineresistentie kunnen verminderen zijn berberine, Ceylonkaneel (Cinnamomum verum) en gurmar (Gymnema sylvestre). Kaneelextract toont ook effectiviteit bij oestrogeengeassocieerde ziekten zoals endometriose [7]. Oestrogeenafbraak door de lever kan worden ondersteund met hepatica, bijvoorbeeld mariadistel (Silybum marianum; met name bij oestrogeendominantie), paardenbloemblad en het adaptogeen peperbes (Schisandra chinensis, Wu Wei Zi).

KRUIDEN VOOR DE VROUWELIJKE VRUCHTBAARHEID

Verhoogde oxidatieve stress kan resulteren in subfertiliteit. De inzet van verschillende antioxidanten en ontstekingsremmende plantenstoffen kan mogelijk helpen. Voorbeelden zijn curcumine, epigallocatechin-3-gallaat (EGCG) uit groene thee, quercetine en resveratrol. Deze plantenstoffen worden orthomoleculair veel toegepast . Preklinische studies tonen aan dat resveratrol de fertiliteit ondersteunt, de vruchtbaarheid bij muizen verbetert en de eierstokken beschermt tegen schade door toxines. EGCG verbeterde de oöcytenkwaliteit en embryo-ontwikkeling en kan helpen bij endometriose. In dieronderzoeken is gebleken dat curcumine en quercetine de eierstokken beschermen tegen schade door oxidatieve stress [9].

Actieve stoffen in kruiden zoals alkaloïden, flavonoïden, triterpenoïden, polyfenolen en polysacchariden kunnen darmmicrobiotagerelateerde verstoringen bij cyclusproblematiek verbeteren. Berberine, bijvoorbeeld uit zuurbes (Berberis vulgaris), reguleert de menstruatiecyclus, ovulatie en insulinegevoeligheid bij PCOS door het moduleren van het microbioom en het remmen van ontstekingen. Glycyrrhizine uit zoethout (Glycerizza glabra) vermindert androgenen zoals testosteron en ontstekingen, terwijl inuline de groei van gunstige bacteriën bevordert [7,10].

Arts en verloskundige Aviva Romm beschrijft in haar boek Botanical medicine for women’s health verschillende kruidenformules die ingezet kunnen worden ter verbetering van de vruchtbaarheid (naast additionele therapie, zoals voeding- en leefstijladviezen, stressreductie en detoxprotocollen). Voor problemen tijdens de folliculaire fase zet zij een combinatie in van monnikspeper, shatavari, peperbes, zilverkaars (Cimicifuga sp.) en wilde yam (Dioscorea villosa). Bij luteale insufficiëntie kiest ze voor Chinese pioen, zoethout, monnikspeper en blauwe zilverkaars.

Ook Azië kent een lange traditie van de behandeling van vruchtbaarheidsproblematiek. In een systematische review en meta-analyse beschreven onderzoekers de effectiviteit van drie planten die in de TCM worden ingezet bij verschillende onderliggende problematiek. Met name Chinese kuskate (Cuscuta chinensis, Tu Zi Si), Chinese engelwortel en Cyperi spp. (Xiang Fu) kunnen effectief zijn. De analyse toonde aan dat behandeling met deze planten gepaard ging met een zwangerschapssucces van 24,9%, een percentage dat hoger ligt dan dat van intra-uteriene inseminatie (IUI) [11].

RICHTLIJNEN VOOR KLINISCH HANDELEN

Bij de inzet van kruiden voor cyclusregulatie en het verbeteren van de vruchtbaarheid is het essentieel om te weten welke hormonale disbalans eraan ten grondslag ligt. Bij oestrogeendominantie, endometriose, myomen of hevige menstruatie is het bijvoorbeeld onverstandig om planten zoals shatavari te geven, die de oestrogeenconcentratie verhogen. Op basis van een goede anamnese en aanvullend bloedonderzoek kan de hormonale disbalans goed in kaart worden gebracht, zodat een gepersonaliseerde behandeling mogelijk is. Het meebehandelen van het darmmicrobioom kan een goede aanvulling zijn op therapie met planten(stoffen).